احساس بویایی یکی از حواس پنجگانه است که به کمک آن امکان لذت از انواع بوها و رایحه ها میسر می شود. همچنین این حس یک سیستم هشداردهنده نیز به حساب می آید که انسان را از فساد غذاها، نشت گاز یا آتش سوزی با خبر می کند. فقدان حس بویایی عوامل متعددی دارد به همین علت هرگونه اختلال و از دست رفتن حس بویایی می تواند مشکلات متعددی را برای فرد ایجاد کرده و بر کیفیت زندگی تاثیر منفی داشته باشد. در ادامه این مقاله با علل و علائم اختلالات بویایی آشنا شوید.
حس بویایی یکی از حواسی است که برای بقای بشر از گذشته تا به امروز ضروری بوده است. آمارها نشان می دهد که یک تا دو در صد از آمریکایی های دچار اختلالات بویایی هستند. همچنین در یک تحقیق علمی مشخص شد که خطر ابتلا به مشکلات بویایی در افراد مسن بیشتر از جوانان رخ می دهد. علاوه بر این، امکان از دست رفتن بویایی یا اختلال این حس در مردان بیشتر از زنان است، به طوری که بر اساس آمارها تقریبا یک چهارم مردان 60 تا 69 ساله مبتلا به اختلال بویایی بودند. در حالی که حدود 11 درصد از زنان بال 60 سال از این مشکل را داشتند. بسیاری از افراد مبتلا به مشکلات بویایی در تشخیص طعم و مزه نیز دچار اختلال شده و اغلب از عدم اشتها رنج می برند.
عملکرد حس بویایی چگونه است؟
توانایی انسان برای بوییدن از سلول های حسی خاصی است که نورون های حسی عصبی را به وجود می آورند که در قسمت کوچکی از بافت بالا در داخل بینی یافت می شود. این سلول ها به طور مستقیم به مغز متصل می شوند. هر نورون بویایی دارای یک گیرنده بو است. هنگامی که نورون ها مولکول های فرار ساطع شده از هر ماده را تشخیص می دهند، پیام هایی را به مغز فرستاده و در نتیجه بوی آن را مشخص می شود. حساسیت انسان به شدت بو بستگی به آن ماده دارد و هر چه بو در محیط بیشتر باشد، ترکیبی از گیرنده ها تحریک شده و در نهایت این بازنمایی ها توسط مغز به عنوان بوی خاص ثبت می شود.
بوها از طریق دو مسیر سوراخ بینی و یک کانال (متصل کننده سقف گلو به بینی) به عصب های حساس بویایی می رسند. جویدن مواد غذایی، عطرها را آزاد می کنند که از طریق کانال دوم به نورون های حسی دسترسی پیدا می کنند. اگر کانال مسدود شده باشد، مانند زمانی که بینی در اثر سرماخوردگی یا آنفولانزای گرفته باشد، بوی ها نمی توانند به سلول های حسی منتقل شوند، در نتیجه شما از توانایی خود برای لذت بردن از عطر و طعم غذا از دست می دهید. بنابراین می توان نتیجه گرفت که حواس بویایی و چشایی تاثیر مستقیمی بر روی یکدیگر دارند.
اختلالات بویایی چیست؟
افرادی که دارای اختلالات بویایی هستند، اغلب دچار کاهش توانایی در بوییدن و یا تغییر در نحوه بوییدن می شوند. در واقع شخص به دلایل مختلف می تواند توانایی بویایی خود را به طور کامل از دست داده یا در تشخیص بوها دچار مشکل شود. به طور کلی مشکلات بویایی به سه دسته اصلی تقسیم بندی می شوند که عبارتند از:
- دیسوسمی (Dysosmia)
- هیپوسمی (Hyposmia)
- آنوسمی (Anosmia)
بیشتر بخوانید: علت گرفتگی بینی و راه های درمان آن
دیسوسمی اختلالی است که به هرگونه تغییر کیفی یا تحریف درک بویایی اطلاق می شود. در واقع دیسوسمی را می توان به دو اختلال مجزا از جمله پاروسمی (Parosmia) و فانتوسمی (Phantosmia) طبقه بندی کرد. پاروسمی نوعی اختلال بویایی است که سبب تغییر در اداراک طبیعی بوها می شود. بدین معنا که بوی چیزی آشنا تحریف شده یا زمانی که بوی دلپذیری احساس کرده اما آن ماده بوی بدی دارد. در حالی که فانتوسمی به درک بویی اشاره دارد که وجود ندارد، برای مثال شما احساس بوی دود می کنید، اما دودی در فضا وجود ندارد.
علاوه بر تغییر کمی یا تحریف درک بویایی، دو اختلال دیگر بویایی وجود دارد. اختلال هیپوسمی به کاهش توانایی حس بویایی و اختلال آنوسمی به ناتوانی کامل در بو کردن اطلاق می شود. در موارد نادر نیز ممکن است فرد بدون بویایی متولد شود که به این وضعیت آنومیسم مادرزادی گفته می شود.
علل اختلالات بویایی
اختلالات بویایی علل مختلفی دارد که برخی از آن ها واضح تر از دیگران است. بیشتر افراد مبتلا به اختلال بویایی یک بیماری یا آسیب اخیر را تجربه کرده اند. علل و علائم رایج اختلالات حس بویایی عبارتند از:
- پیری
- سیگار کشیدن
- سینوس و سایر عفونت های تنفسی فوقانیرشد در حفره بینی
- آسیب سر
- اختلالات هورمونی
- مشکلات دندانی
- قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی خاص مانند حشره کش ها و حلال ها
- داروهای متعددی، از جمله برخی از آنتی بیوتیک های رایج و آنتی هیستامین ها
- اشعه برای درمان سرطان سر و گردن
- شرایطی که بر سیستم عصبی تاثیر می گذارد، مانند بیماری پارکینسون یا بیماری آلزایمر
علائم اختلالات بویایی
به طور کلی نشانه های اختلالات بویایی به شکل زیر نمایان می شود:
- کاهش توانایی تشخیص بوها
- ناتوانی کامل برای تشخیص بوها
- تغییر در ادراک طبیعی بوها
- احساس بویی که وجود ندارد
اغلب اشخاصی که دچار مشکلات بویایی می شوند، حس چشایی خود را از دست داده و یا طعم غذاها را به درستی تشخیص نمی دهند. همچنین، اغلب این افراد از عدم اشتها رنج می برند.
اختلالات بویایی ناشی از کرونا
در مدت زمان شیوع بیماری کرونا، یکی از نشانه های متداول در بین مبتلایان به این بیماری فقدان حس بویایی است. این اختلال حتی بعد از دوران نقاهت بیماری نیز ادامه داشته و ممکن است تا چند ماه از درمان نشود. مشکلات بویایی در دوران کرونا اغلب به دو صورت نمایان می شود، به طوری که فرد حس بویایی خود را از دست داده و یا بوی ناخوشایند بسیاری احساس می کند.
علت از دست دادن بویایی در کرونا
اصلی ترین علامت عصبی در بیماری کرونا، فقدان بویایی یا اختلال در این حس است. به همین علت تحقیقات گسترده ای توسط دانشمندان انجام شد، نشان می دهد که هیچ آسیبی به سلول های بویایی در حفره فوقانی بینی بر اثر عفونت کرونا ایجاد نمی شود. در واقع ویروس کرونا بر روی یک بافت مخصوص بر روی سقف حفره بینی اثر گذاشته و سبب اختلال در حس بویایی می شود.
درمان بازگشت حس بویایی بعد از کرونا
خوشبختانه اختلالات بویایی بعد از کرونا از بین خواهد رفت، اما این برگشت پذیری در افراد متفاوت است. به همین علت انجام برخی از راهکارها زیر می تواند به بازگشت سریعتر بویایی کمک کند. در واقع با تکرار روش های ذیل حس بویایی تحریک شده و پس از مدتی بازمی گردد.
- مصرف روزانه مکمل روی
- مصرف قرص امگا 3
- شستشو روزانه بینی
- چرب کردن جلو بینی با پماد ویتامین A یا روغن روغن بنفشه یا روغن بادام شیرین
- دود کردن اسفند همراه با مریم گلی یا چند حبه کندر
- استنشاق عصاره های گل یا میوه (موادی که بوی تند و شدیدی دارند مانند اکالیپتوس، نعنا، لیمو و…) به مدت یک تا سه ماه
کلام آخر
همان طور که اشاره شد، اختلالات بویایی با توجه به اثرگذاری آن به سه دسته تقسیم بندی می شود که می تواند باعث فقدان، کاهش یا تغییر و تحریک حس بویایی شود. هر یک از این اختلالات به دلایل مختلفی از جمله آسیب یا بیماری هایی نظیر کرونا ایجاد می شوند. کاهش یا از دست دادن بویایی بعد از کرونا اغلب با گذشت زمان و تحریک حس بویایی باز می گردد، اما در صورت عدم درمان یا ایجاد مشکلات بویایی به دلایل دیگر، حتما به متخصص گوش، حلق و بینی مراجعه نمایید.